ملخص الجهاز:
"{Sمدح تو حیف است با زندانیان#گویم اندر مجمع روحانیانS}{Sشرح تو غبن است با اهل جهان#همچو راز عشق دارم در نهان(4)S} حسام الدین نمونه یک سالک فانی در حق فنا در معشوق را سالک در فنا شدن در وجود پیرو مراد تمرین میکند؛حسام الدین چلبی نیز ازجهت فنا در مراد و در نهایت فنای در معشوقامتحان سرافرازانهای داده است و قابلیت ذاتی ووجودی خویش را در این راه به اثبات رساندهاست،تا حدی که مولانا خواست و ارادۀ او راخواست و مشیت خدا قلمداد میکند،یعنی بهتعبیری حسام الدین در خدا گمشده و به مرحلۀ فنارسیده است: {Sچون چنین خواهی خدا خواهد چنین#میدهد حق آرزوی متقینS}{Sکان لله بودهای در ما مضی#تا که کان اله پیش آمد جزا(5)S} حسام الدین نمونهای از صاحبان معرفت و اهلحقیقت ارواح بشری بطور کلی غریبان جهان طبیعتهستند،شاهبازانی سدرهنشین بلند نظری که ازساعد سلطانی و از آشیان اصلی جدا افتادهاند ودر این کنج محنتآباد از بد حادثه نشیمن گرفتهاندو غم غربت را سر دادهاند چرا که«غریب را دلسرگشته با وطن باشد».
»(7) مولانا در مقاطع مختلف مثنوی حقشناسی وسپاسگزاری خود را نسبت به جاذبه حسام الدین&%17312FYKG173G% نشان میدهد و مثنوی را حاصل همدمی و محصولبرکت وجودی او قلمداد میکند،به عنوان نمونه: {Sای ضیاء الحق حسام الدین توئی#که گذشت از مه به نورت مثنویS}{Sهمت عالی تو ای مرتجا#میکشد این را خدا داند کجا؟S}{Sگردن این مثنوی را بستهای#میکشی آن سوی که دانستهایS}{Sمثنوی پویان،کشنده ناپدید#ناپدید از جاهلی کش نیست دیدS}{Sمثنوی را چون تو مبدأ بودهای#گر فزون گردد تواش افزودهایS}{Sچون چنین خواهی خد خواهد چنین#میدهد حق آرزوی متقینS}{Sکان لله بودهای در ما مضی#تا که کان الله پیش آمد جزاS}{Sمثنوی از تو هزاران شکر داشت#در دعا و شکر کفها برفراشت(8)S} حسام الدین اهل جذبه و کشش و کوشش بنظر میرسد که طبیب غیبی داستان شاه و کنیزک-مذکور در مثنوی-تصویری از شمس باشد کهروح مولانا با او احساس آشنایی و یگانی میکرد ووقتی خود شمس به خاطرهها تبدیل شد،مولاناسایهای از وجود او را در صلاح الدین زرکوب وحسام الدین چلبی باز یافت."