ملخص الجهاز:
"جامعه ایرانی که در دورههای متعددی از دورانهای شکوفایی فرهنگی، به ویژه در قرنهای پنجم و ششم و هفتم، در بسیاری از شهرهایش، همچون نیشابور و ری و اصفهان مدرسه و آموزش و علمآموزی شهره منطقهای و تاریخی داشته است، در برههای از دوره قاجار چنان دچار انحطاط شده بود که بسیاری از مصلحان اجتماعی و فرهنگی و روشناندیشان دوا و درمان کلیه مصائب اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی را یکسره در تأسیس مدارس نو و علمآموزی به شیوه جدید یافتند.
بانیان و پیشروان مدارس جدید از قسمتهای بسیار جذاب دیگر کتاب است: نویسنده از بین روشنفکران و مصلحان اجتماعی ـ از جمله میرزا تقیخان امیرکبیر، میرزا فتحعلیخان آخوندزاده، میرزا ملکمخان، طالبوف، سیدجمالالدین اسدآبادی، حاج میرزا یحیی دولتآبادی ـ بیش از همه و به حق از حاج میرزا حسنخان رشدیه یاد میکند؛ از چگونگی شیفته شدنش به نظام آموزشی نو و تحصیلاتش در بیروت و ملاقاتهایش با سران جامعه و علاقهمندان و طالبان و عوام."