Abstract:
مقدمهگردشگری خلاق یک زمینۀ تحقیقاتی نسبتا جدید است که بیشترین توجه را به فعالیتهای گردشگری خلاق در شهرهای بزرگ معطوف کرده است [5]. از اولین تعاریف گردشگری خلاق، توسط ریچاردز و ریموند (2000) ارائه شده است که آن را به عنوان رویکردی از گردشگری تعریف کردهاند، که به بازدیدکنندگان فرصت میدهد تا پتانسیل خلاق خود را از طریق مشارکت فعال در دورهها و تجربیات یادگیری که مشخصۀ مقصد سفر است، توسعه دهند [6 و 7]. از اینرو، شبکۀ شهرهای خلاق یونسکو این تعریف را برای گردشگری خلاق، اتخاذ کرده است: «گردشگری خلاق، سفری است که به سمت یک تجربۀ متعهد و معتبر، با یادگیری مشارکتی در هنر، میراث، یا ویژگی خاص یک مکان هدایت میشود و ارتباطی را با افرادی که در آن ساکن هستند، در آن مکان همراه با ایجاد فرهنگی زنده، فراهم میکند» [6]. گردشگری خلاق بر تصویر، هویت، سبک زندگی، فضا، روایتها و رسانهها تمرکز دارد [8 و 9]. در دو دهۀ اخیر، گردشگری خلاق به عنوان یک زمینۀ رو به رشد، شامل طیف گستردهای از مفاهیم و شیوهها، در مکانهای مختلف در سراسر جهان تکامل یافته است. با اینحال، از همان ابتدا، گردشگری خلاق، به دنبال کمک به توسعۀ پایدار و افزایش رفاه جامعه بوده است [6]، زیرا از طریق انتقال و توسعۀ دانش و مهارتهای خلاقانه در جریان فعالیتهای مشترک و همآفرین، نقش فعالتری هم برای گردشگران و هم برای میزبانان در بر میگیرد. گردشگران خلاق نهتنها به دنبال گسترش دانش خود در مورد مکانهایی که بازدید میکنند، بلکه همچنین به دنبال گسترش مهارتهای خلاقانۀ خود نیز هستند [6]. گردشگران با حضور در مقاصد مختلف موجب احیای مکانها، بازسازی و نوسازی ساختمانها، تقویت کسبوکارها و توسعۀ بخشهای مختلف بازار مقصد میشوند [10]. توسعۀ گردشگری در بافتهای تاریخی و قدیمی شهرها با عنوان یکی از راهبردهای توسعۀ شهری مطرح شده است [11]. قطبهای توسعه در درون بافت تاریخی به عنوان ابزاری برای حضور در عرصۀ صنایع گردشگری بوده که مستقیم و غیرمستقیم بر منطقه تاثیر گذاشته و زمینۀ رقابت و امکان حضور در سطوح بینالمللی را با تاکید بر بنمایههای تاریخی و راهبردهای مختلف در راستای تکوین نظام یکپارچۀ بازآفرینی شهری و کسب هویتی جدید و ارتقای تصویر شهر را فراهم میکند [11]. گردشگری همواره به عنوان بخشی به تصویر کشیده شده است که میتواند فرصتها و مزایای اقتصادی را برای مردم بومی ایجاد کند [12]. از طرفی، تخریب سریع بافتهای ارزشمند، اعمال ترجیحات شخصی در فرایند بازآفرینی و تعیین اهداف گمانهزنی در مورد هستههای تاریخی شهرها از یکسو و ضرورت حفظ و بازآفرینی لایههای تاریخی و فضایی از سوی دیگر [11]، اهمیت توسعۀ کسبوکارهای نوپا در بخش گردشگری را بیش از پیش به چشم آورده است [14]. چراکه سرمایهگذاریهای کسبوکارهای نوپا با چالشهای زیادی، اعم از در دسترس نبودن منابع مالی ارزانتر و کافی تا رقابت موفقیتآمیز با رقبا روبهرو هستند. به منظور رشد و تبدیل شدن به سود، شرکتهای نوپا باید به طور گسترده به دنبال استراتژیهایی باشند که مزیت رقابتی را ایجاد و حفظ کنند [15]. اکنون بافتهای تاریخی فرهنگی ما به توسعۀ پایدار نیاز دارند که دربرگیرندۀ سه رکن اقتصادی، اجتماعی و کالبدی است [13]. بنابراین، گردشگری خلاق به عنوان یک جایگاه مهم در کسبوکارهای گردشگری در سالهای اخیر، با تعداد فزایندهای از مقاصد و پلتفرمهای اینترنتی که تجربیات خلاقانهای را به بازدیدکنندگان ارائه میدهند، ظاهر شده است [16]. همواره در این صنعت ارتباط بین گردشگری و خلاقیت با جستوجوی مدلهای جایگزین توسعۀ گردشگری و توسعۀ اقتصاد خلاق تشویق شده است [17 و 18]. افزودن خلاقیت به گردشگری به یک استراتژی رایج تنوعبخشی بهویژه در زمینۀ گردشگری فرهنگی تبدیل شده است [19]. اما انتقادهای فزایندهای نسبت به مدلهای توسعه خلاقانه عمدتا از بالا به پایین وجود دارد، مانند مفهوم «طبقۀ خلاق» ریچارد فلوریدا [19 و 20]. درنهایت باید گفت که برخی از مطالعات صورتگرفته سعی کردهاند رشد و توسعۀ مدلهای گردشگری خلاق را ترسیم کنند، اگرچه پوشش آنها جزئی است [مانند: 5 و 21]. ریچاردز (2018) همچنین چندین مدل مختلف از توسعۀ گردشگری خلاق را در سراسر جهان شناسایی کرد [22]. داکسبری، کاروالیو، ویناگر د کاسترو، باکاس و سیلوا (2018) یک نمای کلی مفید از مدلهای مختلف گردشگری خلاق که از پروژۀ CREATOUR در پرتغال پدیدار میشوند، ارائه کردند [23]. اما در راستای توسعۀ گردشگری خلاق در بافتهای تاریخی با تکیه بر (استارت آپهای شهری) کسبوکارهای نوپا تا کنون مدلی ارائه نشده است. به اینترتیب، هدف این پژوهش ارائۀ مدل توسعۀ گردشگری خلاق در بافتهای تاریخی با رویکرد کسبوکارهای نوپا در ایران است.
مواد و روشپژوهش حاضر یک مطالعۀ کیفی است. این تحقیق از نظر هدف نیز توسعۀ عملی است. استراتژی مورد استفاده در این تحقیق، نظریۀ مفهومسازی دادههای بنیادی است. با استفاده از روش استراوس و کوربین (1990)، طراحی یک مدل توسعۀ گردشگری خلاق در بافتهای تاریخی با رویکرد کسبوکارهای نوپا مورد بحث قرار گرفته است. جامعۀ آماری شامل کارشناسان شرکتهای نوپا مستقر در پارکهای علم و فناوری است که تجربهای در زمینۀ گردشگری فرهنگی و بافتهای تاریخی با ایدههای خلاقانه دارند. بنابراین، پس از انجام مصاحبه با 13 نفر، به نقطۀ اشباع نظری رسید، اما برای تقویت پایایی تحقیق، مصاحبه تا 15 نفر ادامه یافت و سپس متوقف شد. بنابراین، 15 مصاحبه مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. دادههای بهدستآمده از مصاحبهها با استفاده از نرمافزار Atlas T نسخۀ 7 مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. کدگذاری در این قسمت به روش کدگذاری سهمرحلهای (کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی) انجام میشود. اعتبار نتایج کدگذاری با مرور متون مصاحبه و دو روش اعتبارسنجی تحقیق کیفی (شامل بررسی توسط دو کدگذار و بررسی اطلاعات همتایان) ارائهشده توسط کراوسل و میلر (2000) بررسی شد. به اینترتیب، در روش تطبیق توسط دو کدگذار، دو مصاحبۀ انتخابی و توافق بین دو کدگذار در کدگذاریها بررسی شد و میزان توافق بین دو کدگذار برابر با 83 درصد بود. با توجه به اینکه نرخ پایایی بالاتر از 60 درصد است، پایایی کدگذاری تایید میشود. در روش دوم نتایج مدل و کدگذاری توسط دو نفر از اساتید صنعت گردشگری به عنوان همکار بررسی و اصلاح شد تا از صحت شاخصها اطمینان حاصل شود و در نهایت، امتیاز پایایی شاخصها برابر با 76 درصد به دست آمد. طبق نظر چین (1998) این مقدار یک مقدار بسیار مطلوب است.
یافتههاوجود کسبوکارهای نوپا در قرن حاضر ضرورتی برای ادامۀ حیات توسعۀ ملی هر جامعه است. اهمیتی که این کسبوکارها میتوانند داشته باشند، میتوان گفت که بسیار بیشتر از منابع نفتی یک کشور است. از طرفی، این کسبوکارها میتوانند در بخش گردشگری، که خود گردشگری نیز اهمیت زیادی در توسعه پیدا کرده است، حضور ویژهای داشته باشند. گردشگری که امروزه بخش جدیدی به نام گردشگری خلاق به آن افزوده شده، میتواند در بافتهای تاریخی گردشگران زیادی را به خود جذب کند. بهویژه با سابقۀ تاریخی کشور پهناور ما ایران. از اینرو، در این پژوهش به ارائۀ مدل توسعۀ گردشگری خلاق در بافتهای تاریخی با رویکرد کسبوکارها نوپا پرداخته شد. نتایج بخشهای قبل اجزای مختلف این مدل را مشخص کرد که در این بخش به بحث و نتیجهگیری در ضمن نتایج بهدستآمده پرداخته خواهد شد: مدل بهدستآمده با استفاده از روش نظاممند اشتراوس و کوربین در شش بخش، پیشرانها (پیشرانهای گردشگری خلاق بافتهای تاریخی)، مقولۀ اصلی (توسعۀ گردشگری در بافتهای تاریخی)، عوامل زمینهای (زیرساخت قوانین و مقررات، تحقیق و توسعه، زیرساختهای هنر و فرهنگ، زیرساختهای ICT، زیرساختهای دانش)، عوامل مداخلهگر (بحرانهای بیماریزا، مداخلات سیاسی، بحرانهای اقتصادی، بحرانهای سیاسی، تغییرات آبوهوایی)، راهبردها (تبلیغات و آگاهسازی داخلی، اصلاح دیدگاه جهانی نسبت به کشور، همافزایی در بازاریابی، احیای بافتهای تاریخی، تبلیغات و آگاهسازی گردشگران)، پیامدها (پیامدهای اجتماعی، پیامدهای اقتصادی، پیامدهای سیاسی) دستهبندی شدند. پیشرانها که به دو دستۀ پیشرانهای گردشگری خلاق بافتهای تاریخی و پیشرانهای کسبوکارهای نوپا تقسیم میشوند، عواملی هستند که در این دو دسته، تفکر توسعۀ گردشگری خلاق در بافتهای تاریخی را رقم زدهاند. این عوامل قوتهای بخش گردشگری هستند که پتانسیل حضور در گردشگری خلاق را فراهم میآورند. در بخش پیشرانهای کسبوکارهای نوپا نیز میتوان به مزیت رقابتی قیمتی نسبت به خارج از کشور اشاره کرد. نوسانهای ارزی سالهای اخیر موجب شده تا هزینههای داخل کشور برای گردشگران بیش حد تصور آنها بهصرفه باشد. این خود موجب افزایش بازاریابی دهانبهدهان توسط گردشگران خارجی شده است. از طرفی، احیای بافتهای تاریخی نیز نسبت به خارج از ایران هزینۀ کمتری را در بر میگیرد که میتوان از این امر برای توسعۀ بخش گردشگری در بافتهای تاریخی با جذب گردشگران خارجی بهرهمند شد. از طرفی، وجود زمینههای فرهنگی در بافتهای تاریخی، هزینههای پایینتر برای گردشگران خارجی و وجود انگیزۀ راهاندازی کسبوکار و درصد پایین ریسک در این صنعت، مزیت رقابتی نسبت به کشورهای دیگر را برای کشورمان به همراه آورده است. در قسمت محرکهای کسبوکارهای جدید نیز میتوان به مزیت قیمت رقابتی نسبت به خارج از کشور اشاره کرد. نوسانهای ارز در سالهای اخیر هزینههای داخلی را برای گردشگران بهصرفهتر از آنچه تصور میکردند، کرده است. این امر بازاریابی دهانبهدهان گردشگران خارجی را افزایش داده است. از طرفی، تعمیر بناهای تاریخی نسبت به خارج از ایران هزینۀ کمتری دارد که با جذب گردشگران خارجی میتوان از آن برای توسعۀ بخش گردشگری در بافتهای تاریخی استفاده کرد. از سوی دیگر، وجود بافتهای فرهنگی در بافتهای تاریخی هزینۀ کمتر برای گردشگران و وجود انگیزۀ کسبوکار و درصد پایین ریسک در این صنعت مزیت رقابتی را برای کشور به ارمغان آورده است.
نتیجهگیریدر بحث عوامل زمینهای نیز همیشه موضوع زیرساختها مورد بحث بوده و هست، بدون وجود زیرساختهای مناسب، توسعۀ هر صنعتی را با مشکل مواجه کرده و یا غیرممکن خواهد کرد. در بحث گردشگری در بافتهای تاریخی نیز میتوان به مهم و حیاتی بودن وجود زیرساختهای فناوری اطلاعات و ارتباطات، حملونقل عمومی موثر، زیرساختهای اجتماعی، قوانین و مقرراتی که بیشتر دستوپا گیرند تا کمککننده و محدودیتهایی را برای گردشگران به همراه میآورند، زیرساختهای تحقیق و توسعه و... اشاره کرد. در کنار کلیۀ این عوامل، وجود عوامل مداخلهگری که گاه اثر آنان قابل پیشبینی نبوده و خارج از کنترل هستند، اشاره شده است. از جملۀ این عوامل میتوان به بحران اخیر کووید 19 به عنوان یک بیماری پاندمیک در سطح جهانی یا بحران تحریمهای اقتصادی و بحران رکود تورمی و تغییرات اقلیمی... اشاره کرد. تغییرات آبوهوایی موجب بروز بارشهای غیرمعمول در بخشهای متفاوت و خارج از فصل شدهاند که خود با شدتهای متفاوت روند تخریب بافتهای تاریخی را شدت بخشیدهاند. به اینترتیب، ضروری است تا برنامهریزیهای ملی در سطح عالی کشور برای پیشگیری از تخریب بافتها و ابنیۀ ارزشمند تاریخی تدوین شود و همچنین، بودجۀ متناسب برای توسعۀ صنعت توریسم در کشورمان برای آن پیشبینی شود. نادیدهانگاری این بخش میتواند ضربۀ مهلکی به این صنعت که میتواند پایههای توسعۀ اقتصادی کشورمان را تقویت کند، وارد کند. در نهایت، میتوان گفت که برای رشد و توسعۀ گردشگری در بافت تاریخی میتوان با توجه به عوامل یادشده راهکارهایی تدوین کرد. از جمله این راهکارها میتوان به همافزایی در ارزیابی مجدد، اصلاح نگاه جهانی به کشور، تبلیغات داخلی و آگاهیبخشی، احیای بسترهای تاریخی تبلیغات و اطلاعرسانی به گردشگران خارجی اشاره کرد. در پایان، میتوان گفت که این راهبردها پیامدهایی خواهند داشت که در سه بخش پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دسته بندی میشوند. پیامدهای اجتماعی نیز میتواند به دنبال پیامدهای اقتصادی رخ دهد. با افزایش تعداد گردشگران خارجی، رشد کسبوکارها در هر منطقه ادامه مییابد و آموزش و ارتقای سطح دانش افراد جامعه به دنبال افزایش سطح درآمد اتفاق میافتد. پیامدهای سیاسی نیز میتواند بر تصمیمات سیاسی در سطح ملی و روابط بینالمللی تاثیر بگذارد.
Introduction Creative tourism is a relatively new research field that has focused most attention on creative tourism activities in big cities [5]. One of the earliest definitions of creative tourism, by Richards and Raymond (2000), defined it as tourism that offers visitors the opportunity to develop their creative potential through active participation in the courses and learning experiences that characterize the vacation destination. [7,6]. Therefore, UNESCO’s Creative Cities Network has adopted this definition for creative tourism: “Creative tourism is a travel that is directed towards a committed and authentic experience, with participatory learning in the art, heritage, or particularity of a place, and that communicates with the people who inhabit it, in that place together with creating a living culture” [6]. Creative tourism focuses on image, identity, lifestyle, space, narratives, and media [8,9]. In the last two decades, creative tourism has evolved as a growing field involving a wide range of concepts and practices in different locations around the world. However, from the very beginning, creative tourism has sought to contribute to sustainable development and increase the well-being of society [6], since the transfer and development of knowledge and creative skills in the course of joint and co-creative activities, includes a more active role for both tourists and hosts. Creative tourists not only seek to expand their knowledge about the places they visit but also their creative skills [6]. By visiting different destinations, tourists revive places, restore buildings, strengthen businesses, and develop different segments of the destination market [10].Tourism development in the historical and old contexts of cities has been proposed as one of the urban development strategies [11]. The poles of development within the historical context as a tool to be present in the field of tourism industries that directly and indirectly affect the region and the field of competition and the possibility of presence at international levels with an emphasis on historical foundations and different strategies in line with the development of the system, provides integrated urban regeneration, acquires a new identity and improves the image of the city [11]. Tourism has always been portrayed as a sector that can create opportunities and economic benefits for indigenous people [12]. On the one hand, the rapid destruction of valuable tissues, the application of personal preferences in the process of regeneration, and the determination of speculative goals regarding the historical cores of cities the one hand, and the necessity of preserving and recreating historical and spatial layers on the other hand [11], the importance of developing new businesses In the tourism sector, it has been noticed more than before [14]. Since, start-up business investments face many challenges, ranging from the availability of cheaper and sufficient financial resources to successful competition with competitors, to grow and become profitable, startups must extensively seek strategies that create and maintain competitive advantage [15]. Therefore, creative tourism has emerged as an important place in tourism businesses in recent years, with an increasing number of destinations and internet platforms that offer creative experiences to visitors [13]. The relationship between tourism and creativity has always been encouraged in this industry by searching for alternative models of tourism development and creative economy development [16]. Adding creativity to tourism has become a common diversification strategy, especially in the field of cultural tourism [19]. However, there is growing criticism of predominantly top-down models of creative development, such as Richard Florida’s concept of the “creative class” [19,20]. Finally, some studies map the growth and development of creative tourism models, although their coverage is partial [5, 21]. Richards (2017) also identified several different models of creative tourism development around the world [22]. Duxbury, Carvalho, Vinager de Castro, Bacas, and Silva (2018) provided a useful overview of the different models of creative tourism emerging from the CREATOUR project in Portugal [23]. Besides, in internal research, we can refer to the conceptual model of creative tourism by Baghetnegar (2016), who presented only a conceptual model for this industry, regardless of its type and means. However, no model has been provided for the development of creative tourism in historical contexts, especially in start-up businesses. Thus, in this research, we have tried to pay special attention to the creative tourism industry so that a step can be taken in the direction of the development of this industry, especially in historical contexts that have great potential for creative development. Therefore, this research aims to present a model of creative tourism development in historical contexts with the approach of start-up businesses.Methods and MaterialsThe current research is a qualitative study. This research is also a practical development in terms of its goal. The strategy used in this research is the foundational data conceptualization theory. Using the method of Strauss and Corbin (1990), the design of a creative tourism development model in historical contexts with the approach of start-up businesses has been discussed.The statistical population includes experts in start-up companies located in science and technology parks who have experience in cultural tourism and historical contexts with creative ideas. Therefore, after interviewing 13 people, the theoretical saturation point was reached, but to strengthen the reliability of the research, the interview continued until the 15th person and then stopped. Therefore, 15 interviews were analyzed. The data obtained from the interviews were analyzed using Atlas T version 7 software. Coding in this section is done using the three-step coding method (open coding, axial coding, and selective coding). The validity of coding results was checked by reviewing the interview texts and two methods of qualitative research validation (including review by two coders and review of information from peers) provided by Creswell and Miller (2000). Thus, in the matching method by two coders, two selection interviews and the agreement between the two coders in the codings were checked, and the agreement between the two coders was equal to 83%. Considering that the reliability rate is higher than 60%, the reliability of coding is confirmed. In the second method, the results of the model and coding were reviewed and modified by two professors of the tourism industry as collaborators to ensure the accuracy of the indicators, and finally, the reliability score of the indicators was equal to 76%. According to Chin (1998), this value is very desirable.FindingsThe existence of start-up businesses in this century is a necessity for the survival of the national development of any society. The importance of these businesses can be said to be much more than the oil resources of a country. On the other hand, these businesses can have a special presence in the tourism sector, where tourism itself has become very important in development. Tourism, which today has a new section called creative tourism, can attract many tourists in historical contexts, especially with the historical record of our vast country, Iran. Therefore, in this research, the development model of creative tourism in historical contexts with the approach of new businesses has been presented. The results of the previous sections identified the different components of this model, which will be discussed and concluded in this section along with the results:The model was obtained using the systematic Strauss and Corbin method in six sections, antecedents (creative tourism antecedents of historical monuments), the main category (tourism development in historical contexts), contextual factors (laws and regulations infrastructure, research and development, art and culture infrastructures, ICT infrastructures, knowledge infrastructures), intervening factors (pathogenic crises, political interventions, economic crises, political crises, climate change), strategies (propaganda and internal awareness, reform global view of the country, synergy in marketing, restoration of historical buildings, advertising and awareness of tourists), and consequences (social consequences, economic consequences, political consequences) were categorized.Antecedents are divided into two categories: creative tourism antecedents of historical monuments and new business antecedents. Some factors have shaped the thinking of creative tourism development in the historical context of these two categories. These factors are the strengths of the tourism sector, which provide the potential to participate in creative tourism in this field. For example, the economic benefit that creative tourism can bring is one of the strong motivations to move in that direction. On the other hand, the existence of a strong cultural heritage is another field that can create the best combination with the power of creative tourism. Moreover, the power of innovation that exists within any creative industry attracts people with different ideas.In the section on antecedents of new businesses, it is also possible to mention the competitive price advantage compared to abroad. Currency fluctuations in recent years have made domestic expenses more affordable for tourists than they thought. This has increased word-of-mouth marketing by foreign tourists. On the other hand, the repair of historical structures is less expensive than outside of Iran, which can be used to develop the tourism sector in historical structures by attracting foreign tourists. On the other hand, the existence of cultural contexts in historical contexts, lower costs for tourists and the presence of business motivation, and a low percentage of risk in this industry have brought a competitive advantage to the country.ConclusionIn the discussion of background factors, infrastructure has always been and is discussed. Without infrastructure, the development of any industry will be difficult or impossible. In the discussion of tourism in the historical context, the existence of information and communication technology infrastructures, social infrastructures, laws, and regulations that are more difficult to help and bring restrictions for tourists, research, and development can be pointed out. In addition to all these factors, the presence of intervention factors and their effects are sometimes unpredictable and out of control. Among these factors, we can mention the recent crisis of Covid-19 or the crisis of economic sanctions and the crisis of inflationary stagnation, to which the climate change crisis has recently been added. Climate changes have caused unusual rainfalls in different parts and out of season, which have intensified the process of destruction of historical structures with different intensities. Finally, it can be said that for the growth and development of tourism in the historical context, strategies can be developed according to the mentioned factors. Among these strategies, we can mention synergy in re-evaluation, reforming the global view of the country, internal advertising, and awareness, reviving the historical contexts of advertising, and informing foreign tourists. In the end, it can be said that these strategies will have consequences that are categorized into three parts: social, economic, and political consequences. Social consequences can also occur following economic consequences. With the increase in the number of foreign tourists, the growth of businesses will continue in each region, and the education and improvement of the knowledge level of the people in the society will occur following the increase in the income level. Political consequences can also affect political decisions at the national level and international relations.