ملخص الجهاز:
"مؤلف فاضل کتاب نهضتهای فکری ایرانیان تشکیل و سقوط دولتها را از پادشاهی هخامنشیها تا زمان ما و ظهور مخالفان حکومتها و همچنین ظهور آئینها و مذاهب مختلف از قبیل مذهب مهر-زردشت-یهور-مسیح-مانی مزدک تا دین اسلام بررسی نموده و همچنین در پیدایش فرقهها از خرمیه و شعوبیه و راوندیه و متنعیها و اسمعیلیه و باطنیه و معتزله و تصوف،غور و استقصا کردهاند و در طی آن مبارزات و فداکاریها و از خودگذشتگیهائی که امثال صفاریها آل زیار آل بویه و ابن مقطع و نوبختیها و برمکیها و بابک خرم دین و افشین و سران صوفیه در متزلزل کردن حکمرانی تازیان نمودهاند و نیز هدف اصلی ایرانیان از طرفداری علویان را تشریح و نتیجهگیری که از همه این وقایع کردهاند همان وجود اصالت فکر میهنخواهی ایرانیان در حفظ آب و خاک خود و طرد بیگانگان بوده است،بحثهای جالبی در این کتاب از تأسیس مدارس بوسیله ایرانیان در مراکز خلافت و تأثیر آن در افکار عمومی مانند تأسیس بیت الحکمه و مدرسهء نظامیه و مانند آن و ظهور حماسه سرایان و قصیده گویانی چون فردوسی و دیگر شاعران دربار غزنوی و سلجوقی که همه در اندیشهء نشان دادن عظمت ایران و ایرانی و تحقیر اقوامی که بایران تاختهاند بحثهای کافی و جامع شده است."