ملخص الجهاز:
"باز چون بر دو خلق افتد کار زر بر سفله خدای دوم است این کرم جستن خاقانی چیست که کرم در همه آفاق گم است «حکیم سنائی» جفای چرخ و غم بیکسی چنانم کرد که بر دو کس بودم حسرت از جگر خواری یکی بر انکه ز راه عدم بملک وجود نیامد و خبرش نیست از گرفتاری دگر بر انکه در این خاکدان پر غم و درد بخواب رفت و نگرد آرزوی بیداری بچنگ محنت و غم آنچنان گرفتارم که شخص غم کندم صبح و شام غمخواری غم فراق چنان زار و ناتوانم کرد که سایه راز فقا میکشم بدشواری محبتی ز تو جا کرده در دلم که اگر ز سینهام دل غمدیده را برون آری برون نیایدم از دل بجز محبت تو بامتحانش اگر سالها بیفشاری «مکاتیب تاریخی» جواب نامهء بازرگانی که در خان سرخس دکان داشت و حکیم سنائی قریب بان دکان با شاگردی فرود امده بود و ان بازرگان مسافر شده چون باز امد مبلغی زر و قماش از دکان وی برده بودند بحکیم نوشت تا تفحص کند و چون این جواب بان بازرگان رسید بخدمت حکیم رفته عذرها خواست (مکتوب سنائی) کذلک جعلنا لکل نبی عدوا شیاطین الانس و الجن تزویری که قوت خیال تصویر کرده بود صادر گشت و تدبیری که شیخ نجدی را تقریر افتاده بود رسید و ترهاتی که راندهء حضرت رانده بود خوانده شد عقلم از ان فطنت پر فتنت فراخنده آمده و دینم از ان تناهی تباهی او فرا گریستن نشست متفکر شدم از جسارت او کهای سبحان الله العظیم چرا در تخیلات دیو منشور ان جانکم فاسق بنیا را عاقلوار بر دین خود نخواند و چرا در تسویلات نفس ان بعض الظن اثم را مسلمانوار برخود عرضه نکرد."