ملخص الجهاز:
"گرچه اجمالا همان سیستم تربیتی و همان منطق عمومی در مواد فکر و شکل فکر و روش تفکر که در «مسئولیت و سازندگی»و در«مقاله شناخت»(چاپ نشده و در دفتر یادداشتها هست)به آن اشاره شد،بر من حکومت داشته ولی آنچه مرا به این سیستم تربیتی و این منطق عمومی و روش شناخت کشانده،میتواند یک نوع، بیشتر خواستن و بهتر خواستن و قانع نبودن به آنچه که علم و فلسفه و عرفان کارسازی کردهاند،باشد اینهمه همراه مقاومت در برابر طرحها و نظریههای ارائهشده به اضافه،از خود توقعداشتن و یک نوع اعتماد به خویشتن و جمعبندیکردن و مجموعهها را به مقایسه کشیدن و در نهایت به اضافه احساس شدید به وحی و نیاز مبرم به رسول و تربیت او و سیره او آنهم سیرهای که از صافی تحقیقات آدم خردهگیری چون پدرم گذشته بود و در تاریخ شخصیت و صفات رسول اکرم جمعآوری شده بود.
در هر حال آنچه وضعیت فکری امروز من است در این خلاصه میشود که بینش علمی براساس تجربه و بینش فلسفی براساس استدلال و بینش عرفای براساس شهود،همه و همه محتاج بینش دینی هستند.
اگر اسلام از«تاریخ»میگوید،ولی تاریخ را رابطه انسانی با ابزار و رابطه ابزار با شرایط تولید نمیشناسد که تاریخ،رابطه انسان با مجموعه نظام هستی است و انسان آزاد در این ارتباط های قانونمند یا حرکت میکند و یا به بنبست میرسد و دیگران جایگزین او میشوند و او باید عبرت بگیرد و رسم رفتن را بیاموزد."