ملخص الجهاز:
"علیهذا عامل زمان که تنها عامل پیشرفت اسلام بوده،در دل خود عقبنشینی و انحطاط را می- پروراند وقتیکه دوران آن به سر آمد موجب انحطاط و از بین رفتن عظمت مسلمین گردیدو«دیگر لزومی ندارد که شخص یا قوم یا جریانی را مسئول انحطاط مسلمین بدانیم،نابودی تمدن اسلامی مانند هر تمدن دیگر،و بلکه هر پدیدهء زندهء دیگر،از قبیل سر رسیدن اجل طبیعی یا غیر طبیعی است که بهر حال دیر یا زود فرا میرسد،تمدن اسلامی زائیده شد و رشد کرد و جوان شد و به پیری رسید و سپس مرد و انتظار بازگشت آن شبیه به زنده شدن مردگان به دنیا است!»1 عامل زمان و جبر تاریخ ما حرفی نداریم که عامل زمان و جبر تاریخ بعنوان یک زمینه در پیشرفت اسلام مؤثر بوده چنانکه در مقالات پیش،نقش مقتضیات زمان را در پیشرفت اسلام توضیح دادیم،اما علت تامه بودن آنچه در مورد پیشرفت و چه در مورد انحطاط بهیچوجه قابل قبول نیست چنین نیست که اگر بجای اسلام هر مرام و ایدئولوژی انقلابی دیگر،در آن زمان به جهان عرضه میشد، میتوانست چنان پیشرفت عظیم را نصیب بشریت سازد،و نیز این تنها دگرگون شدن مقتضیات زمان و جبر تاریخ نبود که از پیشرفت اسلام جلوگیری نمود و موجب انحطاط گردید بلکه علل و عوامل دیگری وجود داشته که باید مورد بررسی قرار گیرد."