ملخص الجهاز:
"همانطورکه محیط اجتماعی بر ادبیات تاثیر میگذارد، باید گفت متقابلا ادبیات نیز بر اوضاع و احوال جامعه و شناخت تحولات و ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و قوانین و ساختار آن اثر مستقیم دارد؛ بهطوریکه در زمان سامانیان و غزنویان ادبیات به شکل بزمی یا رزمی، در قرن پنجم و ششم عرفانی، پس از حمله مغولان انتقادی، در دوره قاجار عامیانه و سرانجام در دوره مشروطیت ملی و سیاسی شد.
»[3] بهعبارتی ازآنجاکه خط سیر ادبیات و هنر به تناسب تحولات و ساختارهای اجتماعی در فرایند زمان شکل میگیرد، ازاینرو شناخت تحولات و ویژگیهای سیاسی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی نیز با توجه به این بازماندهها میسر میگردد و درعینحال ازآنجاکه هر انقلاب سیاسی، خواهناخواه تحولاتی را در تمام شئون اجتماعی جامعه بهوجود میآورد، بهطورقطع ادبیات آن ملت را نیز تحت شعاع خود قرار میدهد.
البته در ادبیات عصر مشروطیت گاه تعارضاتی هم از حیث اندیشهها و عقاید سیاسی دیده میشود و این اختلافات درواقع از فضای سیاسی متشنج زمان و عواقب آن در سطح کشور ناشی میشدند؛ چراکه گروهی با ادبیات حزبی، جبههای و مسلکی به مقابله با ادبیات ملی و میهنی روی میآوردند و گاه مضامین ادبی در این دوره عملکرد واقعی خود را از دست میدادند و بهگونهای غیراصولی و با تشتت آرا همراه میشد؛ چنانکه حتی حاکمان وقت نیز بعضا میکوشیدند از افکار و تمایلات شاعران و نویسندگان در جهت تامین خواستههای خود و سرکوبی مردم استفاده نمایند.
شاخهای از ادبیات سیاسی ایران این دوره نیز که از تمایلات خارجی متاثر بود، با عنوان حمایت از طبقه محروم و ادبیات کارگری و زحمتکشان، نیازهای توده مردم را موضوع اصلی شعر خود قرار داد و کسانی مثل فرخی یزدی، ابوالقاسم لاهوتی و محمدعلی افراشته به مناسبتهایی در تایید و تقویت این گرایشها میکوشیدند."