ملخص الجهاز:
"انقلاب مشروطه،که رویدادی مهم در تاریخ سیاسی-اجتماعیو حتی معرفتی کشور ما به شمار میآید،از اینموضوع مستثنا نبود؛به ویژه آنکه در کشور ماتشکیل نهادهای نوین حکومتی،مفاهیم حقوقعمومی،فرایند قانونگذاری و اصولا نسبت دینو قانون به سبک جدید به این زمان بازمیگرددو«علما و مراجع،هم به لحاظ مباحث سیاسیو اجتماعی و هم به لحاظ مربوط بودن اینحوزه به امور شرعی و احکام اسلامی،از خودحساسیت خاص نشان داده و نظرات مهمی ابرازنمودهاند».
بههرحالبرای آشنایی با قسمتی ازاینرویداد جدید ومسئلۀ نوظهور اجتماعی-دینی،یعنی ارکانحقوقی حکومت،قاونگذاری و تأسیس مجلسشورا در کشور اسلامی ایران،لازم است نخستآشنایی اجمالی با مشروطه و اوضاع سیاسی آندوره و تا حدی سهم علما در آن،پیدا کنیم تابهتر به علل ورود آخوند خراسانی به این عرصهو زمینهها و آثار آن پیببریم.
از سه جهت جایگاه علمادر این دوره بسیار بزرگ و تأثیرگذار شد: 1 انگیزۀ علما به منظور رسیدگی به اوضاعزندگی فردی و اجتماعی مردم مسلمان و تلاشبرای تعالی آن،که همواره وجهۀ همتروحانیت و علمای بزرگ بوده است و دراین دوره به این شکل زمینۀ بروز یافت.
انگیزۀ آخوند در حمایت از مشروطه حمایت آخوند خراسانی همراه سایر علماینجف،بیشتر به وسیلۀ تلگراف و نامه بود کهدر پاسخ به درخواستهای مبارزان ایرانی یاعکس العمل نسبت به بعضی از اخبار رسیدهاز اوضاع میشد و بهطور گسترده در میانسران نهضت،نخبگان،علما و تودۀ مردم مطرحمیشد،به گونهای که در اغلب موارد پایانبخشبسیاری از مباحث بوده است.
در نامهای که آخوند(ره)به یکیاز وعاظ طراز اول ایران،یعنی آقا شیخ محمدسلطان المحققین نوشته،انگیزۀ خود را درحمایت از نهضت مشروطیت ایران چنین بیانکرده است:«غرض ما از این همه زحمت،ترفیهحال رعیت رفع ظلم از آنها و إعانۀ مظلوم واجرای احکام الهیه عز إسمه و حفظ وقایه بلاداسلام از تطاول کفار و امر به معروف و نهیاز منکر و غیرها از قوانین اسلامیه نافعه القومبوده است»."