خلاصة:
پارادوکس یا متناقض نمایی یا تناقض، آرایة ادبی شناختهای است که نخستین بار استاد شفیعی کدکنی در کتاب «شاعر آیینهها» از آن یاد کرده است. ما در این مقاله به روش تحلیلی و تحقیقی، به معانی لغوی این آرایة ادبی، نامهای دیگر، پیشینه و تفاوت آن با آرایة تضاد (طباق) پرداختهایم. انواع پارادوکس را از نظر ساختاری بررسی و نمونههای این آرایه را در ادبیات فارسی دورة دبیرستان و پیشدانشگاهی جمعآوری کردهایم. در پایان، برای تفهیم و یادگیری بیشتر این آرایة ادبی به ذکر نمونههایی از آن در دیگر آثار ادبی پرداختهایم.
ملخص الجهاز:
"ادبیات نیز مانند دیگر علوم، دو قضیة متناقض را نمیپذیرد اما گاهی شاعران و نویسندگان دو صفت متناقض را چنان با هنرمندی و هوشمندی در ترکیب سخن خویش به کار میبرند که [ما] آن سخن را با لذت بسیار میپذیریم؛ لذتی که توأم با تفکر و تلاش ذهنی است و از این روی در خاطر پایدارتر میماند (شرق الدین، ۱۳۸۱: ۴۱) شاید بهترین شرح و توضیح پارادوکس از محمد راستگو باشد: «پارادوکس، که ما آن را «خلاف آمد»، «خلاف آورد» و «ستیزآمیزی» مینامیم، آن چنان است که سخنور پدیدههایی را که در ستیزند و با هم نمیآمیزند و آبشان به یک جو نمیرود، آشتی دهد، برآمیزد، انباز سازد و دمساز نماید.
وی چیستانی دربارة «قلم» دارد که در بیت اول آن چهار بار و هر بار در نهایت زیبایی و استادی از آرایة پارادوکس استفاده کرده و این روش او در ادبیات فارسی بیسابقه است مقدمه برای ورود به بحث، مرور بعضی از تعاریف و توضیحات برای فهم بهتر و دقیقتر، اجتنابناپذیر است."